(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

॥ శ్రీః ॥
12.307. అధ్యాయః 307
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
భీష్మేణ యుధిష్ఠిరంప్రతి సాంఖ్యనిరూపణం॥ 1॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 12-307-0x(6482)(77752)
సంపక్త్వయాఽయం నృపతే వర్ణితః శిష్టసంమతః।
యోగమార్గో యథాన్యాయం శిష్యాయేహ హితైషిణా॥ 12-307-1(77753)
సాంఖ్యే త్విదానీం కార్త్స్న్యేన విధిం ప్రబ్రూహి పృచ్ఛతే।
త్రిషు లోకేషు యజ్జ్ఞానం సర్వం తద్విదితం హి తే॥ 12-307-2(77754)
భీష్మ ఉవాచ। 12-307-3x(6483)
శృణు మే త్వమిదం కృత్స్నం సాంఖ్యానాం విదితాత్మనాం।
విదితం యతిభిః సర్వైః కపిలాదిభిరీశ్వరైః॥ 12-307-3(77755)
యస్మిన్నవిభ్రమాః కేచిద్దృశ్యంతే మనుజర్షభ।
గుణాశ్చ యస్మిన్బహవో దోషహానిశ్చ కేవలా॥ 12-307-4(77756)
జ్ఞానేన పరిసంఖ్యాయ సదోషాన్విషయాన్నృప।
మానుషాందుర్జయాన్కృత్స్నాన్పైశాచాన్విషయాంస్తథా॥ 12-307-5(77757)
రాక్షసాన్విషయాంజ్ఞాత్వా యక్షాణాం విషయాంస్తథా।
విషయానౌరగాంజ్ఞాత్వా గాంధర్వవిషయాంస్తథా॥ 12-307-6(77758)
పితృణాం విషయాంజ్ఞాత్వా తిర్యక్షు చరతాం నృప।
సుపర్ణవిషయాంజ్ఞాత్వా మరుతాం విషయాంస్తథా॥ 12-307-7(77759)
రాజర్షివిషయాంజ్ఞాత్వా బ్రహ్మర్షివిషయాంస్తథా।
ఆసురాన్విషయాంజ్ఞాత్వా వైశ్వదేవాంస్తథైవ చ॥ 12-307-8(77760)
దేవర్షివిషయాంజ్ఞాత్వా యోగానామపి చేశ్వరాన్।
ప్రజాపతీనాం విషయాన్బ్రహ్మణో విషయాంస్తథా॥ 12-307-9(77761)
ఆయుషశ్చ పరం కాలం లోకే విజ్ఞాయ తత్త్వతః।
సుఖస్య చ పరం తత్త్వం విజ్ఞాయ వదతాం వర॥ 12-307-10(77762)
ప్రాప్తే కాలే చ యద్దుఃఖం సతతం విషయైషిణాం।
తిర్యక్షు పతతాం దుఃఖం పతతాం నరకే చ యత్॥ 12-307-11(77763)
స్వర్గస్య చ గుణాన్కృత్స్నాందోషాన్సర్వాంశ్చ భారత।
`పరిసంఖ్యానసంఖ్యానం సత్వం సాంఖ్యగుణాత్మకం।'
వేదవాదే యేఽపి దోషా గుణా యే చాపి వైదికాః॥ 12-307-12(77764)
జ్ఞానయోగే చ యే దోషా గుణా యోగే చ యే నృప।
సాంఖ్యజ్ఞానే చ యే దోషాస్తథైవ చ గుణా నృప।
`ఇతరేషు చ యే దోషా గుణాస్తేషు చ భారత॥' 12-307-13(77765)
సత్వం దశగుణం జ్ఞాత్వా రజో నవగుణం తథా।
తమశ్చాష్టగుణం జ్ఞాత్వా వృద్ధిం సప్తగుణాం తథా॥ 12-307-14(77766)
షంగుణం చ మనో జ్ఞాత్వా నభః పంచగుణం తథా।
బుద్ధిం చతుర్గుణాం జ్ఞాత్వా తమశ్చ త్రిగుణం తథా॥ 12-307-15(77767)
ద్విగుణం చ రజో జ్ఞాత్వా సత్వమేకగుణం పునః।
సర్గం విజ్ఞాయ తత్త్వేన ప్రలయే ప్రేక్ష్య చాత్మనః॥ 12-307-16(77768)
జ్ఞానవిజ్ఞానసంపన్నాః కారణైర్భావితాః శుభాః।
ప్రాప్నువంతి శుభం మోక్షం సూక్ష్మా ఇవ నభః పరం॥ 12-307-17(77769)
రూపేణ దృష్టిం సంయుక్తాం ఘ్రాణం గంధగుణేన చ।
శబ్దే సక్తం తథా శ్రోత్రం జిహ్వా రసగుణేషు చ॥ 12-307-18(77770)
త్వచం స్పర్శే తథా సక్తాం వాయుం నభసి చాశ్రితం।
మోహం తమసి సంయుక్తం లోభమర్థేషు సంశ్రితం॥ 12-307-19(77771)
విష్ణౌ క్రాంతం బలం శక్రే కోష్ఠే సక్తం తథాఽనలం।
అప్సు దేవీం సమాసక్తామపస్తేజసి సంశ్రితాః॥ 12-307-20(77772)
తేజః సూక్ష్మే చ సంయుక్తం వాయుం నభసి చాశ్రితం।
నభో మహతి సంయుక్తం మహద్బుద్ధౌ చ సంశ్రితం॥ 12-307-21(77773)
బుద్ధిం తమసి సంసక్తాం తమో రజసి సంశ్రితం।
రజః సత్వే తథా సక్తం సత్వం సక్తం తథాఽఽత్మని॥ 12-307-22(77774)
సక్తమాత్మానమీశే చ దేవే నారాయణే తథా।
దేవం మోక్షే చ సంసక్తం మోక్షం సక్తం తు న క్వచిత్॥ 12-307-23(77775)
జ్ఞాత్వా సత్వయుతం దేహం వృతం షోడశభిర్గుణైః।
స్వభావం చేతనాం చైవ జ్ఞాత్వా దేహసమాశ్రితే॥ 12-307-24(77776)
మధ్యస్థమేకమాత్మానం పాపం యస్మిన్న విద్యతే।
ద్వితీయం కర్మ విజ్ఞాయ నృపతే విషయైషిణాం॥ 12-307-25(77777)
ఇంద్రియాణీంద్రియార్థాంశ్చ సర్వానాత్మని సంశ్రితాన్।
దుర్లభత్వం చ మోక్షస్య విజ్ఞాయ శ్రుతిపూర్వకం॥ 12-307-26(77778)
ప్రాణాపానౌ సమానం చ వ్యానోదానౌ చ తత్త్వతః।
ఆవహం చానిలం జ్ఞాత్వా ప్రవహం చానిలం పునః॥ 12-307-27(77779)
సప్తవాతాంస్తథా శేషాన్సప్తధా విహితాన్పునః।
ప్రజాపతీనృషీంశ్చైవ మార్గాంశ్చైవ బహూన్వరాన్॥ 12-307-28(77780)
సప్తర్షీశ్చ బహూంజ్ఞాత్వా రాజర్షీశ్చ పరంతప।
సురర్షీన్మహతశ్చాన్యాన్బ్రహ్మర్షీన్సూర్యసన్నిభాన్॥ 12-307-29(77781)
ఐశ్వర్యాచ్చ్యావితాందృష్ట్వా కాలేన మహతా నృప।
మహతాం భూతసంఘానాం శ్రుత్వా నాశం చ పార్థివ॥ 12-307-30(77782)
గతిం చాప్యశుభాం జ్ఞాత్వా నృపతే పాపకర్మిణాం।
వైతరణ్యాం చ యద్దుఃఖం పతితానాం యమక్షయే॥ 12-307-31(77783)
యోనీషు చ విచిత్రాసు సంసారానశుభాంస్తథా।
జఠరే చాశుభే వాసం శోణితోదకభాజనే॥ 12-307-32(77784)
శ్లేష్మమూత్రపురీషే చ తీవ్రగంధసమన్వితే।
శుక్రశోణితసంఘాతే మజ్జాస్నాయుపరిగ్రహే॥ 12-307-33(77785)
సిరాశతసమాకీర్ణే నవద్వారే పురేఽశుచౌ।
విజ్ఞాయాహితమాత్మానం యోగాంశ్చ వివిధాన్నృప॥ 12-307-34(77786)
తామసానాం చ జంతూనాం రమణీయావృతాత్మనాం।
సాత్వికానాం చ జంతూనాం కుత్సితం భరతర్షభ॥ 12-307-35(77787)
గర్హితం మహతామర్థే సాంఖ్యానాం విదితాత్మనాం।
ఉపప్లవాంస్తథా ఘోరాఞ్శశినస్తేజసస్తథా॥ 12-307-36(77788)
తారాణాం పతనం దృష్ట్వా నక్షత్రాణాం చ పర్యయం।
ద్వంద్వానాం విప్రయోగం చ విజ్ఞాయ కృపణ నృప॥ 12-307-37(77789)
అన్యోన్యభక్షణం దృష్ట్వా భూతానామపి చాశుభం।
బాల్యే మోహం చ విజ్ఞాయ క్షయం దేహస్య చాశుభం॥ 12-307-38(77790)
రాగే మోహే చ సంప్రాప్తే క్వచిత్సత్వం సమాశ్రితం।
సహస్రేషు నరః కశ్చిన్మోక్షబుద్ధిం సమాశ్రితః॥ 12-307-39(77791)
దుర్లభత్వం చ మోక్షస్య విజ్ఞాయ శ్రుతిపూర్వకం।
బహుమానమలబ్ధేషు లబ్ధే మధ్యస్థతాం పునః॥ 12-307-40(77792)
విషయాణాం చ దౌరాత్ంయం విజ్ఞాయ నృపతే పునః।
గతాసూనాం చ కౌంతేయ దేహాందృష్ట్వా తథాఽశుభాన్॥ 12-307-41(77793)
వాసం కులేషు జంతూనాం దుఃఖం విజ్ఞాయ భారత।
బ్రహ్మఘ్నానాం గతిం జ్ఞాత్వా పతితానాం సుదారుణాం॥ 12-307-42(77794)
సురాపానే చ సక్తానాం బ్రాహ్మణానాం దురాత్మనాం।
గురూదారప్రసక్తానాం గతిం విజ్ఞాయ చాశుభాం॥ 12-307-43(77795)
జననీషు చ వర్తంతే యేన సంయగ్యుధిష్ఠిర।
సదేవకేషు లోకేషు యేన వర్తంతి మానవాః॥ 12-307-44(77796)
తేన జ్ఞానేన విజ్ఞాయ గతిం చాశుభకర్మణాం
తిర్యగ్యోనిగతానాం చ విజ్ఞాయ చ గతిం పృథక్॥ 12-307-45(77797)
వేదవాదాంస్తథా చిత్రానృతూనాం పర్యయాంస్తథా।
క్షయం సంవత్సరాణాం చ మాసానాం చ క్షయం తథా॥ 12-307-46(77798)
పక్షక్షయం తథా దృష్ట్వా దివసానాం చ సంక్షయం।
క్షయం వృద్ధిం చ చంద్రస్య దృష్ట్వా ప్రత్యక్షతస్తథా॥ 12-307-47(77799)
వృద్ధిం దృష్ట్వా సముద్రాణాం క్షయం తేషాం తథా పునః।
క్షయం ధనానాం దృష్ట్వా చ పునర్వృద్ధిం తథైవ చ॥ 12-307-48(77800)
సంయోగానాం క్షయం దృష్ట్వా యుగానాం చ విశేషతః।
క్షయం చ దృష్ట్వా శైలానాం క్షయం చ సరితాం తథా॥ 12-307-49(77801)
వర్ణానాం చ క్షయం దృష్ట్వా క్షయాంతం చ పునః పునః।
జరా మృత్యుస్తథా జన్మ దృష్ట్వా దుఃఖాని చైవ హ॥ 12-307-50(77802)
దేహదోషాంస్తథా జ్ఞాత్వా తేషాం దుఃఖం చ తత్త్వతః।
దేహవిక్లవతాం చైవ సంయగ్విజ్ఞాయ తత్త్వతః॥ 12-307-51(77803)
ఆత్మదోషాంశ్చ విజ్ఞాయ సర్వానాత్మని సంశ్రితాన్।
స్వదేహాదుత్థితాన్గబ్ధాంస్తథా విజ్ఞాయ చాశుభాన్।
`మూత్రశ్లేష్మపురీషాదీన్స్వేదజాంశ్చ సుకుత్సితాన్॥' 12-307-52(77804)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 12-307-53x(6484)
కాన్స్వగాత్రోద్భవాందోషాన్పశ్యస్యమితవిక్రమ।
ఏతన్మే సంశయం కృత్స్నం వక్తుమర్హసి తత్త్వతః॥ 12-307-53(77805)
భీష్మ ఉవాచ। 12-307-54x(6485)
పంచ దోషాన్ప్రభో దేహే ప్రవదంతి మనీషిణః।
మార్గజ్ఞాః కాపిలాః సాంఖ్యాః శృణు తానరిసూదన॥ 12-307-54(77806)
కామక్రోధౌ భయం నిద్రా పంచమః శ్వాస ఉచ్యతే॥ 12-307-55(77807)
ఏతే దోషాః శరీరేషు దృశ్యంతే సర్వదేహినాం।
ఛిందంతి క్షమయా క్రోధం కామం సంకల్పవర్జనాత్॥ 12-307-56(77808)
సత్వసంసేవనాన్నిద్రామప్రమాదాద్భయం తథా।
ఛిందంతి పంచమం శ్వాసమల్పాహారతయా నృప॥ 12-307-57(77809)
గుణాన్గుణశతైర్జ్ఞాత్వా దోషాందోషశతైరపి।
హేతూన్హేతుశతైశ్చిత్రైశ్చిత్రాన్విజ్ఞాయ తత్త్వతః॥ 12-307-58(77810)
అపాం ఫేనోపమం లోకం విష్ణోర్మాయాశతైశ్వితం।
చిత్రభిత్తిప్రతీకాశం నలసారమనర్థకం॥ 12-307-59(77811)
తమః శ్వభ్రనిభం దృష్ట్వా వర్షబుద్బుదసంనిభం।
క్లేశప్రాయం సుఖాద్ధీనం నాశోత్తరమిహావశం॥ 12-307-60(77812)
రజస్తమసి సంమగ్నం పంకే ద్వీపమివావశం।
సాంఖ్యా రాజన్మహాప్రాజ్ఞాస్త్యక్త్వా దేహం ప్రజాకృతం॥ 12-307-61(77813)
జ్ఞానయోగేన సాంఖ్యేన వ్యాపినా మహతా నృప।
రాజసానశుభాన్గంధాంస్తాంమసాంశ్చ తథావిధాన్॥ 12-307-62(77814)
పుణ్యాంశ్చ సాత్వికాన్గంధాన్స్పర్శజాందేహసంశ్రితాన్।
ఛిత్త్వాఽఽశు జ్ఞానశస్త్రేణ తపో దండేన భారత॥ 12-307-63(77815)
తతో దుఃఖోదధిం ఘోరం చింతాశోకమహాహ్రదం।
వ్యాధిమృత్యుమహాగ్రాహం మహాభయమహోరగం॥ 12-307-64(77816)
తమఃకూర్మం రజోమీనం ప్రజ్ఞయా సంతరంత్యుత।
స్నేహపంకం జరాదుర్గం జ్ఞానదీపమరిందం॥ 12-307-65(77817)
కర్మాగాధం సత్యతీరం స్థితవ్రతమరిందం।
హింసాశీఘ్రమహావేగం నానారససమాకరం॥ 12-307-66(77818)
నానాప్రీతిమహారత్నం దుఃఖజ్వరసమీరణం।
శోకతృష్ణామహావర్తం తీక్ష్ణవ్యాధిమహాగజం॥ 12-307-67(77819)
అస్థిసంఘాతసంఘట్టం శ్లేష్మఫేనమరిందం।
దానముక్తాకరం ఘోరం శోణితహ్రదవిద్రుమం॥ 12-307-68(77820)
హసితోత్క్రుష్టనిర్ఘోషం నానాజ్ఞానసుదుస్తరం।
రోదనాశ్రుమలక్షారం సంగత్యాగపరాయణం। 12-307-69(77821)
పుత్రదారజలౌకౌఘం మత్రిబాంధవపత్తనం।
అహింసాసత్యమర్యాదం ప్రాణత్యాగమహోర్మిణం॥ 12-307-70(77822)
వేదాంతగమనద్వీపం సర్వభూతదయోదకం।
మోక్షదుర్లాభవిషయం వ·డవాముఖసాగరం॥ 12-307-71(77823)
తరంతి మునయః సిద్ధా జ్ఞానయానేన భారత।
తీర్త్వాఽతిదుస్తరం జన్మ విశంతి విమలం నభః॥ 12-307-72(77824)
తత్ర తాన్సుకృతీన్సాంఖ్యాన్సూర్యో వహతి రశ్మిభిః।
పద్మతంతువదావిశ్య ప్రసహ్య విషయాన్నృప॥ 12-307-73(77825)
తత్ర తాన్ప్రవహో వాయుః ప్రతిగృహ్ణాతి భారత।
వీతరాగాన్యతీన్సిద్ధాన్వీర్యయుక్తాంస్తపోధనాన్॥ 12-307-74(77826)
సూక్ష్మః శీతః సుగంధీ చ సుఖస్పర్శశ్చ భారత।
సప్తానాం మరుతాం శ్రేష్ఠో లోకాన్గచ్ఛతి యః శుభాన్।
స తాన్వహతి కౌంతేయ నభసః పరమాం గతిం॥ 12-307-75(77827)
నభో వహతి లోకేశ రజసః పరమాం గతిం।
`తమో వహతి లోకేశ రజసః పరమాం గతిం।'
రజో వహతి రాజేంద్ర సత్వస్య పరమాం గతిం॥ 12-307-76(77828)
సత్వం వహతి రాజేంద్ర పరం నారాయణం ప్రభుం।
ప్రభుర్వహతి శుద్ధాత్మా పరమాత్మానమాత్మనా॥ 12-307-77(77829)
పరమాత్మానమాసాద్య తద్భూతా యతయోఽమలాః।
అమృతత్వాయ కల్పంతే న నివర్తంతి వా విభో॥ 12-307-78(77830)
పరమా సా గతిః పార్థ నిర్ద్వంద్వానాం మహాత్మనాం।
సత్యార్జవరతానాం వై సర్వభూతదయావతాం॥ 12-307-79(77831)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 12-307-80x(6486)
స్థానముత్తమమాసాద్య భగవంతం స్థిరవ్రతాః।
ఆజన్మమరణం వా తే స్మరంత్యుత న వాఽనఘ॥ 12-307-80(77832)
యదత్ర తథ్యం తన్మే త్వం యథావద్వక్తుమర్హసి।
త్వదృతే పురుషం నాన్యం ప్రష్టుమర్హామి కౌరవ॥ 12-307-81(77833)
మోక్షే దోషో మహానేష ప్రాప్య సిద్ధిగతానృషీన్।
యది తత్రైవ విజ్ఞానే వర్తంతే యతయః పరే॥ 12-307-82(77834)
ప్రవృత్తిలక్షణం ధర్మం పశ్యామి పరమం నృప।
మగ్నస్య హి పరే జ్ఞానే కిం న దుఃఖతరం భవేత్। 12-307-83(77835)
భీష్మ ఉవాచ। 12-307-84x(6487)
యథాన్యాయం త్వయా తాత ప్రశ్నః పృష్టః సుసంకటః।
బుధానామపి సంమోహః ప్రశ్నేఽస్మిన్భరతర్షభ॥ 12-307-84(77836)
అత్రాపి తత్త్వం పరమం శృణు సంయఙ్భయేరితం।
బుద్ధిశ్చ పరమా యత్ర కాపిలానాం మహాత్మనాం॥ 12-307-85(77837)
ఇంద్రియాణ్యేవ బుధ్యంతే స్వదేహే దేహినాం నృప।
కారణాన్యాత్మనస్తాని సూక్ష్మః పశ్యతి తైస్తు సః॥ 12-307-86(77838)
ఆత్మనా విప్రహీణాని కాష్ఠకుడ్యసమాని తు।
వినశ్యంతి న సందేహః ఫేనా ఇవ మహార్ణవే॥ 12-307-87(77839)
ఇంద్రియైః సహ సుప్తస్య దేహినః శత్రుతాపన।
సూక్ష్మశ్చరతి సర్వత్ర నభసీవ సమీరణః॥ 12-307-88(77840)
స పశ్యతి యథాన్యాయం స్పర్శాన్స్పృశతి వా విభో।
బుధ్యమానో యథాపూర్వమఖిలేనేహ భారత॥ 12-307-89(77841)
ఇంద్రియాణీహ సర్వాణి స్వే స్వే స్థానే యథావిధి।
అనీశత్వాత్ప్రలీయంతే సర్పా హతవిషా ఇవ॥ 12-307-90(77842)
ఇంద్రియాణాం తు సర్వేషాం స్వస్థానేష్వేవ సర్వశః।
ఆక్రంయ గతయః సూక్ష్మాశ్చరత్యాత్మా న సంశయః॥ 12-307-91(77843)
సత్వస్య చ గుణాన్కృత్స్నాన్నజసశ్చ గుణాన్పునః।
గుణాంశ్చ తమసః సర్వాన్గుణాన్బుద్ధేశ్చ భారత॥ 12-307-92(77844)
గుణాంశ్చ మనసశ్చాపి నభసశ్చ గుణాంశ్చ సః।
గుణాన్వాయోశ్చ ధర్మాత్మంస్తేజసాం చ గుణాన్పునః॥ 12-307-93(77845)
అపాం గుణాంస్తథా పార్థ పార్థింవాంశ్చ గుణానపి।
సర్వాత్మనా గుణైర్వ్యాప్తః క్షేత్రజ్ఞేషు యుధిష్ఠిర॥ 12-307-94(77846)
ఆత్మా చ యాతి క్షేత్రజ్ఞం కర్మణీ చ శుభాశుభే।
శిష్యా ఇవ మహాత్మానమింద్రియాణి చ తం ప్రభో॥ 12-307-95(77847)
ప్రకృతిం చాప్యతిక్రంయ గచ్ఛత్యాత్మానమవ్యయం।
పరం నారాయణం దేవం నిర్ద్వంద్వం ప్రకృతేః పరం॥ 12-307-96(77848)
విముక్తః సర్వపాపేభ్యః ప్రవిష్టస్తమనామయం।
పరమాత్మానమగుణం న నివర్తతి భారత॥ 12-307-97(77849)
శిష్టం తత్ర మనస్తాత ఇంద్రియాణి చ భారత।
ఆగచ్ఛంతి యథాకాలం గురోః సందేశకారిణః॥ 12-307-98(77850)
శక్యం చాల్పేన కాలేన శాంతిం ప్రాప్తుం గుణార్థినా।
ఏవముక్తేన కౌంతేయ యుక్తజ్ఞానేన మోక్షిణా॥ 12-307-99(77851)
సాంఖ్యా రాజన్మహాప్రాజ్ఞా గచ్ఛంతి పరమాం గతిం।
జ్ఞానేనానేన కౌంతేయ తుల్యం జ్ఞానం న విద్యతే॥ 12-307-100(77852)
అత్ర తే సంశయో మా భూజ్జ్ఞానం సాంఖ్యం పరం మతం।
అక్షరం ధ్రువమవ్యక్తం పూర్ణం బ్రహ్మ సనాతనం॥ 12-307-101(77853)
అనాదిమధ్యనిధనం నిర్ద్వంద్వం కర్తృ శాశ్వతం।
కూటస్థం చైవ నిత్యం చ యద్వదంతి శమాత్మకాః॥ 12-307-102(77854)
యతః సర్వాః ప్రవర్తంతే సర్గప్రలయవిక్రియాః।
యచ్చ శంసంతి శాస్త్రేషు వదంతి పరమర్షయః॥ 12-307-103(77855)
సర్వే విప్రాశ్చ దేవాశ్చ తథా శమవిదో జనాః।
బ్రహ్మణ్యం పరమం దేవమనంతం పరమచ్యుతం॥ 12-307-104(77856)
ప్రార్థయంతశ్చ తం విప్రా వదంతి గుణబుద్ధయః।
సంయగ్యుక్తాస్తథా యోగాః సాంఖ్యాశ్చామితదర్శనాః॥ 12-307-105(77857)
అమూర్తేస్తస్య కౌంతేయ సాంఖ్యం మూర్తిరితి శ్రుతిః।
అభిజ్ఞానాని తస్యాహుర్మతం హి భరతర్షభ॥ 12-307-106(77858)
ద్వివిధానీహ భూతాని పృథివ్యాం పృథివీపతే।
జంగమాజంగమాఖ్యాని జంగమం తు విశిష్యతే॥ 12-307-107(77859)
జ్ఞానం మహద్యద్ధి మహత్సు రాజ
న్వేదేషు సాంఖ్యేషు తథైవ యోగే।
యచ్చాపి దృష్టం వివిధం పురాణే
సాంఖ్యాగతం తన్నిఖిలం నరేంద్ర॥ 12-307-108(77860)
యచ్చేతిహాసేషు మహత్సు దృష్టం
యచ్చార్థశాస్త్రే నృప శిష్టజుష్టే।
జ్ఞానం చ లోకే యదిహాస్తి కించి
త్సాంఖ్యాగతం తచ్చ మహన్మహాత్మన్॥ 12-307-109(77861)
శమశ్చ దృష్టః పరమం బలం చ
జ్ఞానం చ సాంఖ్యం చ యథావదుక్తం।
తపాంసి సూక్ష్మాణి సుఖాని చైవ
సాంఖ్యే యథావద్విహితాని రాజన్॥ 12-307-110(77862)
విపర్యయే తస్య హి పార్థ దేవా
న్గచ్ఛంతి సాంఖ్యాః సతతం సుఖేన।
తాంశ్చానుసంచార్య తతః కృతార్థాః
పతంతి విప్రేషు యతేషు భూయః॥ 12-307-111(77863)
హిత్వా చ దేహం ప్రవిశంతి మోక్షం
దివౌకసో ద్యామివ పార్థ సాంఖ్యాః।
అతోఽధికం తేఽభిరతా మహార్థే
సాంఖ్యే ద్విజాః పార్థివ శిష్టజుష్టే॥ 12-307-112(77864)
తేషాం న తిర్యగ్గమనం హి దృష్టం
నార్వాగ్గతిః పాపకృతాధివాసః।
చ చాబుధానామపి తే ద్విజాతయో
యే జ్ఞానమేతన్నృపతేఽనురక్తాః॥ 12-307-113(77865)
సాంఖ్యం విశాలం పరమం పురాణం
మహార్ణవం విమలముదాహరంతి
కృత్స్నం చ సాంఖ్యం నృపతే మహాత్మా
నారాయణో ధారయతేఽప్రమేయం॥ 12-307-114(77866)
ఏతన్మయోక్తం నరదేవ తత్త్వం
నారాయణో విశ్వమిదం పురాణం।
స సర్గకాలే చ కరోతి సర్గం
సంహారకాలే చ తదత్తి భూయః॥ 12-307-115(77867)
సంహృత్య సర్వం నిజదేహసంస్థం
కృత్వాఽప్సు శేతే జగదంతరాత్మా॥ ॥ 12-307-116(77868)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే శాంతిపర్వణి మోక్షధర్మపర్వణి సప్తాధికత్రిశతతమోఽధ్యాయః॥ 307॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-307-1 సంయక్త్వయా యజ్ఞపతే ఇతి థ. పాఠః॥ 12-307-4 యస్మిన్న విశ్రమాః ఇతి థ. పాఠః॥ 12-307-5 దోషాన్విషయజాన్నృపేతి థ. పాఠః॥ 12-307-9 విషయాంశ్చ ప్రణాశాంతాన్బ్రహ్మణో విషయాంస్తథేతి ధ. పాఠః॥ 12-307-19 తనుం స్పర్శో ఇతి ఝ. పాఠః॥ 12-307-20 కోష్ఠే ఉదరే। దేవీం పృథ్వీం॥ 12-307-24 సత్వగుణం దేహమితి ఝ. పాఠః॥ 12-307-36 ఉపప్లవాన్ ఉపరాగాన్। తేజసః సూర్యస్య॥ 12-307-37 నరాణాం పతనం దృష్ట్వేతి థ. పాఠః। బంధూనాం విప్రయోగం చేతి ట. పాఠః। ద్వంద్వానాం దంపతీనాం॥ 12-307-39 క్వచిత్పుంసి॥ 12-307-40 బహుమానం అత్యాదరం। మధ్యస్థతాం ఔదాసీన్యం॥ 12-307-41 దౌరాత్ంయం బంధహేతుతాం॥ 12-307-42 కులేషు గృహేషు॥ 12-307-45 విజ్ఞాయ గతయః పృథగితి థ. పాఠః॥ 12-307-48 క్షయం వనానామితి థ. పాఠః॥ 12-307-59 నలసారం నలతృణవదంతఃసారద్దీనం॥ 12-307-60 క్లేశప్రాయం క్లేశబహులం॥ 12-307-65 స్పర్శద్విపమరిందమేతి ట. థ. పాఠః॥ 12-307-67 వ్యాధిమహారుజమితి థ. పాఠః॥ 12-307-76 తమసః పరమాం గతిమితి థ. పాఠః॥ 12-307-83 మగ్నస్య హి పరం జ్ఞానమితి ఝ. పాఠః॥ 12-307-85 తథాపి పరమం తత్వమితి ట. థ. పాఠః॥ 12-307-104 సర్వే దేవాశ్చ వేదాశ్చేతి ట. పాఠః॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.